โดย สายใจ คงทน
3 ดี คืออะไร
สื่อดี หมายถึง สื่อการเรียนรู้หรืออุปกรณ์ที่เหมาะสม เช่น สื่อการเรียนรู้ที่ครูหรือผู้รู้ในชุมชนผลิตขึ้น หรือการใช้วัสดุธรรมชาติที่ปลอดภัยต่อเด็ก โดยสื่อที่ดีนี้ควรส่งเสริมให้เด็กคิดวิเคราะห์ได้ด้วยตนเอง และเหมาะสมตามช่วงวัย ทำให้การเรียนรู้มีความสนุกและปลอดภัย ไม่ว่าจะเป็นหนังสือ ของเล่น หรือบุคคล เช่น ครู และผู้รู้ในชุมชนที่มีบทบาทในการเป็นสื่อการเรียนรู้โดยตรง
พื้นที่ดี หมายถึง พื้นที่ที่ครู เด็ก ผู้ปกครอง และชุมชนร่วมกันออกแบบและปรับให้สอดคล้องกับการเรียนรู้ของเด็ก เช่น มุมพัฒนาทักษะชีวิต มุมเล่น และมุมอ่าน ซึ่งเป็นพื้นที่ที่เอื้อต่อการสำรวจ เรียนรู้ และพัฒนาทักษะชีวิตของเด็ก พื้นที่ทางกายภาพที่ดีนี้เปิดโอกาสให้เด็กได้คิดและเล่นอย่างสร้างสรรค์ รวมถึงสร้างความผูกพันกับสภาพแวดล้อมรอบข้างที่เป็นปัจจัยสำคัญในการพัฒนาการทางกายและจิตใจ
ภูมิดี หมายถึง การนำภูมิปัญญาชุมชนเข้ามาในกระบวนการเรียนรู้ เช่น การเรียนรู้ผ่านเรื่องราวพื้นบ้านหรือการใช้วิถีชีวิตในท้องถิ่นเป็นกรอบการเรียนรู้ ส่งผลให้เด็กเข้าใจคุณค่าและสามารถปรับตัวในสังคมได้อย่างมีความสุข ปัจจัยดังกล่าวยังส่งเสริมให้เกิด “ภูมิคุ้มกัน” ทางจิตใจให้เด็กสามารถป้องกันตนเองจากปัจจัยเสี่ยงรอบตัว และรู้เท่าทันสื่อ สังคม และการเปลี่ยนแปลงในอนาคต
ทำไมการเรียนรู้ข้ามวัยจึงสำคัญ
การเรียนรู้ข้ามวัย/ร่วมกันระหว่างวัย คือ กระบวนการเรียนรู้ที่มีการปฏิสัมพันธ์และแลกเปลี่ยนประสบการณ์ ความรู้ ทักษะ และคุณค่าต่างๆ ระหว่างกลุ่มคนที่มีช่วงวัยแตกต่างกัน โดยมักมุ่งเน้นที่การมีส่วนร่วมระหว่างคนรุ่นใหม่ (เช่น เด็กหรือเยาวชน) กับคนรุ่นเก่า (เช่น ผู้สูงอายุ)”
การเรียนรู้ข้ามวัย คือ “หัวใจของการสร้างนิเวศสุขภาวะ” เพราะว่าในสังคมของประเทศไทย เรากำลังก้าวเข้าสู่ สังคมสูงวัย และการเปลี่ยนผ่านของยุคดิจัล โดยเฉพาะช่องว่างระหว่างวัย หรือ คนระหว่างเจนเนอรชั่นต่างมีความคิดแตกต่างกัน เพื่อ
ลดช่องว่างระหว่างวัย การเรียนรู้ข้ามวัยช่วยให้คนต่างรุ่นได้เห็นแง่มุมความจริง เช่น มองว่าผู้สูงอายุล้าสมัย หรือมองว่าเด็ก Gen Z ขาดความอดทน
การสร้างความเข้าอกเข้าใจ เมื่อเกิดการเรียนรู้ร่วมกัน จะเกิดความเข้าใจในข้อจำกัดและศักยภาพของคนต่างรุ่น
เกิดการแลกเปลี่ยนภูมิปัญญา ผู้สูงอายุคือคลังประสบการณ์ชีวิต ในขณะเดียวกัน เด็กและเยาวชนสามารถช่วยพาผู้สูงวัยก้าวข้าม “ความกลัวเทคโนโลยี” ทำให้ผู้สูงอายุสามารถใช้สื่อดิจิทัลได้อย่างปลอดภัยและเท่าทัน
ทำให้เกิดสุขภาวะที่ดีขึ้นของทุกช่วงวัย การมีกิจกรรมร่วมกับคนรุ่นใหม่ ทำให้ผู้สูงอายุ รู้สึกว่าตนเองยังมีคุณค่า ต่อสังคม เด็กและเยาวชน ก็มี “ต้นแบบ” หรือ “พี่เลี้ยง” ที่มีประสบการณ์ชีวิตสูง ช่วยสร้างความรู้สึกมั่นคงทางจิตใจ เสริมสร้างทักษะทางอารมณ์ และความฉลาดรู้ในการใช้ชีวิต
เกิดการสร้างเครือข่ายความปลอดภัยในชุมชน เมื่อคนในชุมชนรู้จักและไว้วางใจกันข้ามรุ่น จะเกิด การดูแลที่เป็นธรรมชาติ เช่น ผู้ใหญ่ช่วยเป็นหูเป็นตาให้เด็ก เด็กช่วยดูแลความปลอดภัยทางเทคโนโลยีให้ผู้ใหญ่สามารถร่วมกันแก้ปัญหาความขัดแย้งภายในชุมชนได้เป็นอย่างดี
เกิดสังคมแห่งการเรียนรู้ ทุกคนสามารถเรียนรู้สิ่งใหม่ได้เสมอ เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ซึ่งกันและกันโดยไม่จำกัดวัย
พลัง 3 ดีกลไกขับเคลื่อนความสำเร็จ
การจะทำให้การเรียนรู้ข้ามวัย โดยใช้กลไก 3 ดี ในการขับเคลื่อน ดังนี้
1. สื่อดี เป็นตัวกลางในแลกเปลี่ยนเรียนรู้ สร้างความสัมพันธ์ระหว่างกัน
- ใช้สื่อที่เข้าถึงง่ายและกระตุ้นความจำร่วมสมัย เช่น ของเล่นแบบเก่า เรื่องเล่า
- ใช้สื่อดิจิทัลเป็นเครื่องมือในการร่วมสร้างสรรค์ เช่น การทำคลิปสั้นร่วมกัน
- เน้นสื่อที่ก่อให้เกิดการถาม-ตอบ มากกว่าการรับสารทางเดียว
2. พื้นที่ดี เป็นพื้นที่ที่เอื้อให้คนต่างวัยมาพบปะกันอย่างปลอดภัยและอบอุ่น
- กายภาพ: ออกแบบพื้นที่ที่เอื้อต่อคนทุกกลุ่ม เช่น สวนผักชุมชน ลานกิจกรรม
- จิตวิทยา: สร้างบรรยากาศพื้นที่กลางที่ไม่มีใครเป็นเจ้าของเหนือใคร เพื่อให้เกิดความเท่าเทียม
- ความยืดหยุ่น: ปรับเปลี่ยนการใช้งานได้ตามกิจกรรมลดช่องว่างระหว่างวัย
3. ภูมิดี เป็นพลังจากภูมิปัญญาชุมชนและการสร้างความหมายร่วมกัน
- ดึงทุนทางสังคมและภูมิปัญญาดั้งเดิมมาเป็นเนื้อหาหลัก เช่น อาหาร, งานฝีมือ, ประวัติศาสตร์ชีวิต
- ทำให้คนรุ่นเก่ารู้สึกเป็นผู้ให้ และคนรุ่นใหม่รู้สึกภาคภูมิใจ
- เชื่อมโยงภูมิปัญญา สร้างความเข้มแข็งในชุมชน
ตัวอย่างกิจกรรม
กิจกรรม “นิทานอ่านเล่น… เป็นเรื่อง (ของชุมชน)”
เน้นกระบวนการสร้าง สื่อดี โดยใช้ต้นทุนทางวัฒนธรรมของท้องถิ่น
- จัดกระบวนการให้ผู้สูงอายุมาล้อมวงเล่าประวัติศาสตร์ชุมชน หรือตำนานท้องถิ่น (เช่น เรื่องเล่าเกี่ยวกับโนรา หรือเขาทะลุ) ให้เด็กและครูปฐมวัยฟัง จากนั้นครูและเด็กจะช่วยกันนำเรื่องเล่านั้นมาทำเป็น “สมุดนิทานทำมือ” “หุ่นมือ”
- การเรียนรู้ข้ามวัย ผู้สูงอายุได้รื้อฟื้นความจำและส่งต่อภูมิปัญญา เด็กๆ ได้ซึมซับอัตลักษณ์ชุมชนผ่านการฟังและวาดภาพ
กิจกรรม “ตลาดนัดสื่อสร้างสรรค์ ชุมชน 3 ดี “
ยก “นิเวศสื่อสุขภาวะ” ออกมาไว้นอกห้องเรียน เพื่อให้คนในชุมชนได้เห็นภาพร่วมกัน
- จัดงานในชุมชนที่แบ่งเป็นฐานกิจกรรม เช่น ฐานพับใบเตย สานทางมะพร้าว (โดยคุณยาย), ฐานเล่นหมากขุม (โดยคุณตา), และฐานวาดภาพระบายสี (โดยพี่ๆ วัยรุ่น)
- เป็นการออกแบบให้เกิดการสื่อสารปฏิสัมพันธ์ ที่ให้เด็กปฐมวัย เรียนรู้จากผู้ใหญ่ในชุมชนอย่างเป็นธรรมชาติ
กิจกรรม “สำรับพื้นบ้าน อาหารพื้นถิ่น “
กิจกรรมที่เน้นความสัมพันธ์ในครอบครัวและชุมชนผ่านวัฒนธรรมการกิน”อาหาร” ทำหน้าที่เป็นสื่อกลางที่เชื่อมโยงความรักและการดูแลสุขภาวะเข้าด้วยกัน
- สนับสนุนให้ ศพด. จัดวันที่เด็กๆ และผู้ปกครอง/ปู่ย่าตายาย หิ้วปิ่นโตอาหารท้องถิ่นมากินร่วมกันที่ศูนย์ฯ หรือชวนให้ ผู้ใหญ่สอนอาหารการกินของท้องถิ่น ให้เด็กเรียนรู้ เกิดการพูดคุยเรื่องวัตถุดิบ ฤดูกาล และวิธีปรุง เด็กๆ ได้ฝึกทักษะทางสังคมและภาษาผ่านการล้อมวงกินข้าวกับผู้ใหญ่
กิจกรรม มหัศจรรย์สื่อสร้างสรรค์
ส่งเสริมให้เด็ก และผู้ใหญ่ร่วมกันสร้างสื่อสร้างสรรค์ แลกเปลี่ยนเรียนรู้ด้วยกัน
ผู้ใหญ่ชวน เด็กๆ ทำ “สื่อพื้นบ้าน” เช่น การจักสานใบมะพร้าวเป็นรูปสัตว์, การทำขนมพื้นบ้าน หรือการปลูกผักสวนครัวในกระถางรีไซเคิล ชักชวนเด็กรุ่นพี่ประถม มัธยมมาเป็นผู้สื่อข่าวจำลอง ถ่ายรูป เล่าเรื่องราวผ่านคลิปสั้น
- นิเวศสื่อสุขภาวะ (3 ดี)
- สื่อดี: ผู้สูงอายุคือ “สื่อบุคคล” ที่มีชีวิต และของเล่นทำมือคือ “สื่อจากธรรมชาติ”
- พื้นที่ดี: ศพด. กลายเป็นพื้นที่กลางที่เชื่อมคนสองรุ่นเข้าหากัน
- ภูมิดี: เด็กได้ฝึกกล้ามเนื้อมัดเล็กและสมาธิ ส่วนผู้สูงอายุเกิดความภูมิใจ ที่ได้ถ่ายทอดความรู้
บทเรียนสำคัญจากการปฏิบัติ
- ความเสมอภาพ การเคารพซึ่งกันและกัน ก้าวข้ามคติ “”อาบน้ำร้อนมาก่อน”” หรือ “”คนรุ่นใหม่ฉลาดกว่า” เปลี่ยนเป็นการรับฟังอย่างลึกซึ้ง จากคนสอนมาเป็นคนเรียนรู้ร่วมกัน แลกเปลี่ยนกันไม่มีคนสอน ไม่มีคนฟัง เป็นผู้แลกเปลี่ยนกัน ทุกคนเป็นครูของกันและกันได้
- เน้นใจ มองที่ “กระบวนการ” มากกว่า “ผลงาน” พูดคุยกัน มอบรอยยิ้ม มิตรภาพระหว่างทาง สำคัญกว่าชิ้นงานที่สำเร็จ
- หา “จุดร่วม” ที่สนใจ กิจกรรมที่ไม่ถูกกำหนดโดยคนรุ่นใดรุ่นหนึ่ง แต่ต้องให้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่มีส่วนร่วมในการคิด เพื่อให้ตอบโจทย์ความสนใจของทั้งสองฝ่าย เช่น สิ่งที่ชอบ ปัญหาร่วมในชุมชน
- มีจุดเชื่อมต่อหรือตัวกลางเชื่อมโยง ต้องมีผู้ประสานงานหรือผู้อำนวยการเรียนรู้ ที่จะช่วยเชื่อมโยงและแปลความต่างของภาษา ความคิดของคนระหว่างวัย ให้เข้าใจกันง่ายขึ้น
- ความสม่ำเสมอ ไม่ใช่กิจกรรมครั้งเดียวจบ แต่ต้องเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต หรือเป็นกิจกรรมที่สามารถทำได้อย่างสม่ำเสมอ
1. เปลี่ยนบทบาทจาก ‘ผู้ห้าม’ เป็น ‘ผู้อยู่ด้วย’ แทนการห้ามเด็กใช้หน้าจอโดยเด็ดขาด ควรสร้างกิจกรรมทางเลือก เช่น การเล่นของเล่นทำมือ อ่านนิทาน หรือทำงานบ้านเล็กๆ ร่วมกัน เพื่อให้เด็กค่อยๆ ลดการพึ่งพาหน้าจออย่างเป็นธรรมชาติ
2. ใช้สื่อไม่สำเร็จรูป เปิดพื้นที่จินตนาการ ของเล่นหรือสื่อปลายเปิดที่ไม่กำหนดคำตอบตายตัว จะช่วยให้เด็กคิดเอง เล่นเอง และสร้างความหมายของการเรียนรู้ด้วยตนเอง ซึ่งส่งผลต่อสมาธิและความคิดสร้างสรรค์ในระยะยาว
3. พื้นที่เล็กๆ แต่สม่ำเสมอ สำคัญกว่าความสมบูรณ์แบบ ไม่จำเป็นต้องมีห้องเรียนหรืออุปกรณ์ราคาแพง เพียงจัดมุมหนึ่งในบ้านให้เป็นพื้นที่เล่นหรืออ่านหนังสือ และมีเวลาให้ลูกอย่างสม่ำเสมอ ก็เพียงพอในการสร้างนิเวศการเรียนรู้ที่ดี
4. ผู้ใหญ่คือสื่อที่ทรงพลังที่สุด เด็กเรียนรู้จากสิ่งที่เห็นมากกว่าสิ่งที่ถูกสอน หากผู้ปกครองวางโทรศัพท์ พูดคุย เล่น และฟังเด็กอย่างตั้งใจ เด็กจะซึมซับรูปแบบการเรียนรู้และการสื่อสารที่ดีโดยอัตโนมัติ
5. สร้างกติกาครอบครัว เพื่อความยั่งยืน การตกลงร่วมกันในครอบครัว เช่น ไม่ใช้โทรศัพท์ต่อหน้าเด็ก หรือมีช่วงเวลาเล่นร่วมกันทุกวัน จะช่วยให้การดูแลเด็กเป็นความรับผิดชอบร่วม ไม่ตกอยู่ที่ใครคนหนึ่ง 
